Co chroni prawo autorskie
Polska ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 1994 roku chroni utwór, czyli każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze. Ochrona nie zależy od wartości, przeznaczenia ani sposobu wyrażenia i powstaje automatycznie z chwilą ustalenia utworu, bez rejestracji. Autorskie prawa majątkowe trwają co do zasady przez całe życie twórcy i 70 lat po jego śmierci. Prawa osobiste, w tym prawo do oznaczenia autorstwa, nie wygasają.
Model 3D może być utworem: figurka, rzeźba, ozdobna lampa czy projekt gry planszowej to typowe przykłady twórczej formy. Inaczej wygląda sprawa części czysto użytkowych. Prawo autorskie chroni sposób wyrażenia, a nie idee, metody ani zasady działania. W polskiej ustawie wyraża ją art. 1 ust. 2¹, a na poziomie międzynarodowym art. 9 ust. 2 porozumienia TRIPS, które obowiązuje w co najmniej 164 państwach. Prosty wspornik, którego kształt wynika z funkcji, może więc nie być utworem, ale konkretny plik CAD tego wspornika nadal jest czyjąś pracą i publikujący go autor określa zasady korzystania z niego licencją.
Ustawa przewiduje też dozwolony użytek osobisty: bez zgody autora można nieodpłatnie korzystać z rozpowszechnionego już utworu w kręgu osób pozostających w związku osobistym, na przykład rodziny i znajomych. Nie obejmuje on jednak sprzedaży ani działalności zarobkowej, a jego zakres dla plików 3D bywa przedmiotem interpretacji. Bezpieczniej opierać się na licencji, którą autor dołączył do modelu.
Licencje Creative Commons w praktyce druku
Większość darmowych modeli w bibliotekach internetowych jest udostępniana na jednej z sześciu licencji Creative Commons albo przekazana do domeny publicznej narzędziem CC0. Licencje składają się z czterech elementów. BY wymaga podania autora. SA wymaga, by przeróbki były udostępniane na tej samej lub zgodnej licencji. NC dopuszcza tylko użytek niekomercyjny, zdefiniowany jako taki, który nie jest głównie nastawiony na korzyść handlową lub wynagrodzenie. ND zabrania rozpowszechniania przeróbek.
| Licencja | Wydruk na własny użytek | Modyfikacja i publikacja przeróbki | Sprzedaż wydruków |
|---|---|---|---|
| CC0 | Tak | Tak | Tak |
| CC BY | Tak | Tak, z podaniem autora | Tak, z podaniem autora |
| CC BY-SA | Tak | Tak, na tej samej licencji | Tak, z podaniem autora |
| CC BY-ND | Tak | Nie wolno publikować przeróbek | Tak, bez zmian i z podaniem autora |
| CC BY-NC | Tak | Tak, niekomercyjnie | Nie bez zgody autora |
| CC BY-NC-SA | Tak | Tak, niekomercyjnie i na tej samej licencji | Nie bez zgody autora |
| CC BY-NC-ND | Tak | Nie wolno publikować przeróbek | Nie bez zgody autora |
Tabela jest uproszczeniem. Licencje Creative Commons pozwalają korzystać z utworu w dowolnym medium i formacie, ale to, czy fizyczny wydruk jest kopią utworu w rozumieniu prawa, zależy od konkretnego modelu i przepisów danego kraju. Ważne są też dwie cechy wszystkich licencji CC. Raz udzielona licencja jest nieodwołalna: autor może przestać udostępniać plik, ale kto pobrał go na licencji, nadal może z niej korzystać. Licencje CC nie udzielają też praw do znaków towarowych ani patentów.
Biblioteki modeli i modele płatne
Serwisy z modelami do druku działają na dwóch poziomach. Regulamin serwisu określa zasady korzystania z platformy, a licencję konkretnego modelu wybiera zwykle autor przy publikacji. Na stronie modelu szukaj więc pola z nazwą licencji, a nie tylko ogólnych zasad serwisu. Brak jakiejkolwiek informacji o licencji nie oznacza zgody na wszystko: co do zasady obowiązuje wtedy pełna ochrona prawnoautorska, a zakres korzystania wyznacza co najwyżej regulamin serwisu.
Modele płatne i subskrypcyjne mają najczęściej własne licencje twórcy. Typowo rozróżniają użytek prywatny, w którym wolno drukować na własne potrzeby, oraz licencję komercyjną, która pozwala sprzedawać wydruki, często z limitem liczby sztuk lub w ramach członkostwa. Zakup pliku prawie nigdy nie oznacza przeniesienia praw autorskich ani prawa do udostępniania pliku innym osobom. Warunki różnią się między twórcami, dlatego przed sprzedażą wydruków przeczytaj licencję konkretnego modelu.
Znaki towarowe, wzory przemysłowe i postacie
Nawet model na licencji CC0 może zawierać elementy, których autor pliku nie mógł udostępnić. Logo marki samochodu na breloczku, emblemat drużyny albo nazwa produktu to zwykle znaki towarowe, a wydruki z nimi oferowane na sprzedaż mogą naruszać prawa właściciela. Postacie z filmów, gier i komiksów są chronione prawem autorskim ich twórców. Fan, który zamodelował figurkę znanego bohatera, nie może udzielić licencji na samą postać, bo prawa do niej nie należą do niego. Licencja CC przy takim pliku nie zastępuje zgody właściciela praw do postaci.
Wygląd produktu może być też chroniony jako wzór przemysłowy. W Polsce prawo z rejestracji wzoru trwa do 25 lat, w pięcioletnich okresach przedłużanych opłatą. Ochrona nie obejmuje cech wynikających wyłącznie z funkcji technicznej ani elementów, które muszą mieć określony kształt i wymiary, żeby połączyć się mechanicznie z innym wytworem. Wydruk podobnej obudowy czy ozdobnego elementu na sprzedaż może więc wymagać sprawdzenia, czy oryginał nie jest zarejestrowanym wzorem.
Części zamienne i prawo do naprawy
Wydruk zastępczej części do własnego urządzenia, na przykład pękniętego uchwytu czy klipsa, jest jednym z najczęstszych zastosowań druku 3D. Przepisy o wzorach przemysłowych od dawna wyłączają z ochrony cechy, które muszą mieć dokładnie określony kształt i wymiary, żeby element pasował mechanicznie do innego przedmiotu. Unijna dyrektywa 2024/2823 wprowadza ponadto tak zwaną klauzulę naprawczą: części składowe produktu złożonego, używane wyłącznie do naprawy w celu przywrócenia pierwotnego wyglądu, nie będą chronione jako wzór. Państwa członkowskie mają czas na wdrożenie dyrektywy do 9 grudnia 2027 roku. Dyrektywa przewiduje też okres przejściowy: w krajach, które dotąd chroniły takie części, wzory zgłoszone przed jej wejściem w życie mogą pozostać chronione do grudnia 2032 roku.
Klauzula dotyczy tylko prawa wzorów i ma swoje warunki, a w orzecznictwie pojęcie części składowej bywa interpretowane wąsko. Nie usuwa ochrony znaków towarowych ani praw autorskich do samego pliku. Najbezpieczniej jest zamodelować część samodzielnie na podstawie pomiarów albo użyć modelu, którego licencja na to pozwala. Więcej o drukowaniu takich elementów piszemy na stronie części zamienne z druku 3D.
Własny projekt: co wolno, a za co odpowiadasz
Model zaprojektowany od zera w programie CAD jest Twoim utworem lub co najmniej Twoją pracą i sam decydujesz, czy i na jakiej licencji go udostępnić. Jeśli przerabiasz cudzy model, na przykład dopasowujesz go do innego wymiaru, przeróbka nadal zależy od licencji oryginału. Przy elemencie SA musisz ją udostępnić na tych samych zasadach, a przy elemencie ND w ogóle nie wolno publikować zmienionej wersji.
Projektując część do wyceny, warto przy okazji zadbać o plik, który dobrze się drukuje. Praktyczne zasady zebraliśmy w poradniku jak przygotować model do druku 3D.
Model wysłany do usługi druku
Usługi druku 3D wykonują wydruk na zlecenie klienta i standardowo zastrzegają w regulaminie, że to zamawiający odpowiada za posiadanie praw do przesłanego modelu. Tak jest również w Fabrix3D. Zasady opisuje regulamin, a sposób przetwarzania przesłanych plików i danych zamówienia polityka prywatności. Przesłanie pliku nie przenosi praw autorskich na Fabrix3D, a modele klientów nie są publikowane bez ich zgody.
- Własny projekt: możesz zamawiać wydruki bez ograniczeń wynikających z licencji.
- Model CC0, CC BY, CC BY-SA, CC BY-ND: wydruk na własny użytek i sprzedaż są dozwolone na warunkach licencji, przy ND bez zmian w modelu.
- Model z elementem NC: wydruk na własny użytek tak, sprzedaż wydruków dopiero po uzyskaniu zgody autora.
- Model płatny: sprawdź, czy licencja obejmuje wydruk przez zewnętrzną usługę i ewentualną sprzedaż.
- Model z logo marki lub postacią z filmu: przy sprzedaży potrzebna jest zgoda właściciela praw.
Gdy prawa są jasne, model możesz przesłać do wyceny online. Obsługiwane formaty plików opisuje strona formaty plików.